Instrukcja obsługi maszyny a ocena ryzyka – jak połączyć oba dokumenty?

Ocena ryzyka w Dyrektywie 2006/42/WE i Rozporządzeniu 2023/1230 – porównanie

Obowiązek wykonania oceny ryzyka wynika z Zasad Ogólnych załącznika I do Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE oraz Części B załącznika III do Rozporządzenia (UE) 2023/1230. W obu reżimach prawnych proces ma charakter iteracyjny i obejmuje określenie ograniczeń maszyny, identyfikację zagrożeń, szacowanie oraz ewaluację ryzyka, a także eliminację lub zmniejszenie zagrożeń zgodnie z metodą trzech kroków z sekcji 1.1.2.b załącznika I do Dyrektywy 2006/42/WE i sekcji 1.1.2.b załącznika III do Rozporządzenia 2023/1230.

Różnice pomiędzy tymi aktami prawnymi wynikają z zakresu analizowanych zagrożeń. W Dyrektywie 2006/42/WE ocena ryzyka koncentruje się na tradycyjnych zagrożeniach mechanicznych, elektrycznych, termicznych czy związanych z emisją hałasu. Rozporządzenie 2023/1230 w Części B załącznika III rozszerza ten zakres o zagrożenia wynikające z cyklu życia maszyny, cyfrowych modyfikacji, oprogramowania oraz funkcjonowania systemów o zachowaniu samozmieniającym się, przeznaczonych do działania na różnych poziomach autonomii. Sekcja 1.1.9 załącznika III do Rozporządzenia 2023/1230 wprowadza dodatkowo wymóg oceny ryzyka w obszarze cyberbezpieczeństwa, w tym ochrony przed nieuprawnioną ingerencją w oprogramowanie i dane sterujące.

Według załącznika VII część A punkt 1 litera a tiret czwarte Dyrektywy 2006/42/WE dokumentacja oceny ryzyka musi zawierać wykaz mających zastosowanie zasadniczych wymagań oraz opis wdrożonych środków zapobiegawczych i ryzyka resztkowego. W Rozporządzeniu 2023/1230 analogiczny wymóg zawarto w załączniku IV część A litera b, nakazując uwzględnienie w dokumentacji oceny ryzyka również potencjalnych zagrożeń powiązanych z aktualizacjami oprogramowania i działaniem systemów autonomicznych.

Przenoszenie wyników oceny ryzyka do instrukcji obsługi

Zgodnie z sekcją 1.1.2.b załącznika I do Dyrektywy 2006/42/WE i sekcją 1.1.2.b załącznika III do Rozporządzenia 2023/1230, informowanie użytkownika o ryzyku resztkowym stanowi trzeci etap ograniczenia ryzyka, dopuszczalny dopiero po wyczerpaniu możliwości zastosowania konstrukcji bezpiecznej samej w sobie oraz osłon i urządzeń ochronnych. Wszystkie zagrożenia, które nie zostały w pełni wyeliminowane na etapach pierwszym i drugim, muszą zostać bezpośrednio odzwierciedlone w instrukcji obsługi.

Struktura treści instrukcji, określona w sekcji 1.7.4.2 załącznika I do Dyrektywy 2006/42/WE oraz w sekcji 1.7.4.2 załącznika III do Rozporządzenia 2023/1230, odnosi się wprost do ustaleń z oceny ryzyka. Litera g wymienia obowiązek opisania zamierzonego zastosowania, natomiast litera h nakazuje zamieszczenie ostrzeżeń przed niedozwolonymi sposobami użytkowania, które wynikają z analizy możliwego do przewidzenia niewłaściwego użycia. Litera l wymaga podania szczegółowych informacji o ryzyku resztkowym, a litera m nakazuje określenie środków ochronnych, które musi podjąć użytkownik, w tym wymaganego sprzętu ochrony indywidualnej.

Praktyczna integracja w świetle normy PN-EN ISO 20607

Norma PN-EN ISO 20607 precyzuje techniczne zasady przekładania wyników oceny ryzyka na treść instrukcji. W punkcie 4.10.1 norma wskazuje, że ostrzeżenia przed ryzykiem resztkowym muszą opierać się bezpośrednio na wnioskach z analizy ryzyka i opisywać konkretne sytuacje zagrożenia. Zabronione jest stosowanie ogólnych i nieprecyzyjnych sformułowań.

Punkt 5.2.2 normy PN-EN ISO 20607 wymaga utworzenia dedykowanej sekcji dotyczącej bezpieczeństwa, łączącej informacje o zagrożeniach występujących podczas zamierzonego użytkowania oraz opisy środków ochrony indywidualnej. Zgodnie z punktem 6.5 normy każde ostrzeżenie zamieszczone w tekście instrukcji powinno zawierać cztery elementy: hasło ostrzegawcze, określenie rodzaju zagrożenia, opis możliwych konsekwencji oraz dokładną instrukcję postępowania pozwalającą na uniknięcie urazu.

Konsekwencje niespójności między dokumentami

Niespójność między dokumentacją oceny ryzyka a instrukcją obsługi narusza artykuł 5 ustęp 1 litera a i c Dyrektywy 2006/42/WE oraz artykuł 10 ustęp 1 i 7 Rozporządzenia 2023/1230. W przypadku wystąpienia wypadku przy pracy wykazanie, że zagrożenie zostało zidentyfikowane w ocenie ryzyka, lecz nie zostało opisane w instrukcji obsługi wraz z podaniem instrukcji bezpiecznego postępowania, skutkuje uznaniem maszyny za niezgodną z zasadniczymi wymaganiami. Przenosi to bezpośrednią odpowiedzialność prawną i odszkodowawczą na producenta lub podmiot dokonujący istotnej modyfikacji.